I-Key Disability Bill akufuneki ingxanyiswe
05 KweyoMnga 2024 – 11 KweyoMnga 2024
Iintatheli:Â Benjy de Kock & Khanyo Mantshi – GroundUp
Sidinga ixesha elingakumbi lokuhlomla ngalo mthetho uyilwayo, nonokuthi uguqule ubomi bezigidi
Umhla wokugqibela wokunika izimvo ngoMthetho osaYilwayo woKhubazeko ungomso, umhla we-4 kweyoMnga. Kodwa lo mthetho uyilwayo ungaguqula ubomi bezigidi zabemi boMzantsi Afrika. Akufunekanga ikhawulezelwe.
Abantu abakhubazekileyo babulawa yimililo yamatyotyombe. Abantwana abakhubazeke kakhulu nabakhubazekileyo bahlala phantsi kweemeko ezimanzi kumatyotyombe ngexesha lezikhukhula. Isebe lezothutho lukawonke-wonke, elezempilo, elezemfundo, elophuhliso loluntu, neenkampani zabucala onke anqwenela ukuba abantu abakhubazekileyo bahlale bengabonakali. Impatho-mbi ngabasebenzi bakarhulumente abafana namapolisa, abasebenzi basekliniki, kunye namagosa e-Arhente yoKhuseleko lwezeNtlalo yoMzantsi Afrika (SASSA) ixhaphakile.
Ngaphandle kwezithembiso kwiminyaka engamashumi amathathu, i-Passenger Rail Agency of SA (PRASA) ayiphumelelanga ukupapasha isicwangciso sayo sofikelelo jikelele, ungakhathali ngenene ukunika ufikelelo koololiwe kubantu abakhubazekileyo.
Uguqulo lokukhubazeka ngumbutho wabantu abakhubazekileyo kwisithili sezempilo saseKhayelitsha, eKlipfontein naseTygerberg eKapa. Umbutho wethu wasekwa ngo-2023, kwaye amalungu ethu amaninzi abandakanyeka neminye imibutho yabantu abakhubazekileyo.
Ngowama-2007, uMzantsi Afrika uphumeze iNgqungquthela yeZizwe eziManyeneyo ngamaLungelo waBantu abaKhubazekileyo, efuna ukuba amazwe akhuthaze, akhusele, kwaye aqinisekise ukonwabela ngokupheleleyo nangokulinganayo onke amalungelo oluntu ngabantu abakhubazekileyo. ISivumelwano sinyanzelisa oorhulumente ukuba bamkele imithetho nemigaqo-nkqubo ethi ukuphelisa ucalucalulo, uqinisekise ukufikeleleka, kwaye ukhuthaze ukubandakanywa kuyo yonke imiba yoluntu. Nangona kunjalo, kwiminyaka eli-17 kamva, nangona uMgaqo-siseko kunye noMthetho woLingano ulugatya ucalucalulo ngenxa yokukhubazeka, akukho mthetho ubanzi wokulungisa intswela-bulungisa nokungalingani.
Ukufikeleleka kunye nokubandakanywa kuhlala kwiinjongo ezikude kwizigidi zabantu abaphila nokukhubazeka.
Ngomhla woku-1 kweyeDwarha yowama-2024, iKomishoni yoHlaziyo loMthetho yaseMzantsi Afrika (i-SALRC) yapapasha umthetho osaqulunqwayo njengoMthetho osaYilwayo woKhuseleko nokuPhakanyiswa kwaBantu abaKhubazekileyo. Yanikwa umsebenzi liSebe Lezobulungisa ukwenza oku ukuze siphumeze iimbopheleleko zethu zamazwe ngamazwe.
Sifunde ngalo Mthetho osaYilwayo ngempazamo nge#UniteBehind kunye neZiko lezoMthetho laBantu.
Idrafti yoMthetho osaYilwayo woKhuseleko nokuPhakanyiswa kwaBantu abaKhubazekileyo, kunye nePhepha leNgxoxo elikhapha, zinobugcisa obuphezulu kwaye zibhalwe ngolwimi olungafikelelekiyo kubantu abaninzi, ngakumbi abo basuka kumakhaya akudidi lwabasebenzi nolwimi lwabo lwasekhaya ingesosiNgesi. Imithetho ayifanelanga ilungiselelwe kuphela amagqwetha, iijaji, okanye izifundiswa. Umthetho osebenza ngokwenene kufuneka uqondwe ngabantu ojoliswe ekukhuseleni, abakhathaleli babo, kunye namagosa karhulumente anikwe umsebenzi wokuwuphumeza.
KwiNguqu yabaKhubazekileyo besisebenzela ukuguqulela kunye neendibano zocweyo iinxalenye zalo mthetho uyilwayo uyilo kwisiXhosa, isiBhulu, kunye noLwimi lokuThetha ngeZandla loMzantsi Afrika. Uninzi lwamalungu ethu, uninzi lwawo lunemfundo encinane esesikweni kwaye luhlala ematyotyombeni, luye lwasokola ukusebenzisana nolwimi oluntsonkothileyo lwezomthetho, nangona beyiqonda ngokucacileyo imingeni abajongene nayo, amalungelo abo oMgaqo-siseko, kunye nokuba urhulumente angalungisa njani na iinkxalabo zabo.
Oku kugxininisa isiphene esibalulekileyo kwinkqubo yokubonisana: ngaphandle kwexesha elaneleyo, izibonelelo, kunye nezixhobo ezifikelelekayo, ukuthatha inxaxheba okunentsingiselo ngabo bachaphazelekayo akunakwenzeka, kwaye umthetho obangelwayo awuyi kulungelelaniswa nenjongo.
IKomishoni ibonelele ngeenyanga ezimbini kuphela ukuba uluntu lunike izimvo zalo malunga noMthetho osaYilwayo – ixesha elincinane kakhulu kubantu abakhubazekileyo kwiindawo ezihlelelekileyo ukuba bathethathethane ngokufanelekileyo, ngakumbi ngenxa yokuba sele kusemva kwexesha enyakeni. Umhla wokugqibela wokuphawula ungomso.
Umthetho obalulekileyo njengalo ufuna intatho-nxaxheba esebenzayo. Imibutho esekwe eluntwini, amagosa enkonzo karhulumente, amasebe karhulumente nee-arhente, kwanababoneleli beenkonzo babucala abafana nabaqhubi beeteksi neenkampani ezithumela i-e-hailing kufuneka babandakanyeke. Igalelo labo libalulekile ekudaleni umthetho osebenza ngokusebenza kunye nokuguqula ubomi.
Siye sacela ukuba iKomishoni yandise ixesha elisikiweyo lokubonisana ukuya kutsho ngowama-31 kweyoKwindla ngowama-2025, ukuqinisekisa ukuba lo mthetho uphuhliswa ngendlela equkayo, efikelelekayo, nesekelwe kumava emihla ngemihla abantu abakhubazekileyo.
Ngaphaya koko, lo Mthetho uYilwayo ngokwawo awucwangciswanga kakuhle. Umxholo awulungelelaniswanga, kwaye nangona lo Mthetho uYilwayo ubandakanya izibophelelo ezibanzi zokufikeleleka kunye nesidima, awucacisi ukuba oku kuya kuphunyezwa njani kwezemfundo, ukhathalelo lwempilo, izindlu kunye nezothutho. Endaweni yokujongana nala malungelo ngendlela eneenkcukacha nengqwalasela, uyilo luxhomekeke kulwimi olungacacanga, lushiya indawo yokutolikwa ngendlela engeyiyo kunye nezikhokelo ezinganelanga zokuphumeza. Oku kunqongophala kwengcaciso kuyingozi edala ukungangqinelani kwindlela umthetho osetyenziswa ngayo kuwo onke amacandelo kunye namanqanaba karhulumente.
Esinye isiphene esibalulekileyo kukungabikho kwesikhokelo sokuphumeza esineenkcukacha. Lo Mthetho uYilwayo awubeki misebenzi ithile okanye ubonelele ngeendlela zolungelelaniso phakathi kwabasemagunyeni kuzwelonke, kwiphondo nakweengingqi. Umzekelo, akukho mfuneko yokuba amasebe karhulumente aphuhlise izicwangciso ezinokusetyenzwa ngohlahlo lwabiwo-mali, amaxesha abekiweyo, okanye ekujoliswe kuko ukujongana neemfuno zabantu abakhubazekileyo. Ngaphandle kwale miba, akucaci ukuba izibophelelo ezikuMthetho oYilwayo ziya kuthi ziguquleke njani zibe zizenzo ezinentsingiselo.
Ukuba iKomishoni iphucula ubume boMthetho oYilwayo, inokudala umthetho oxhobisa abantu abakhubazekileyo. Nangona kunjalo, oku kunokwenzeka kuphela ukuba kukho ixesha elaneleyo kunye nothethathethwano olunokuba luncedo ukuqinisekisa ukuba lo Mthetho uYilwayo ubonakalisa iimfuno kunye namazwi abo bonke abantu abakhubazekileyo.
Sibongoza urhulumente kunye neKomishoni ukuba bandise ixesha lokubonisana nokusebenzisana nemibutho efana neyethu ukuqinisekisa ukuba lo mthetho uyawafezekisa amandla awo okuguqula ubomi babantu abakhubazekileyo.
UKhanyo Mantshi ukunye neDisability Revolution kunye noBenjy de Kock kunye ne-#UniteBehind. Leticia Mbuka, Sechaba Lerotoli, Nomathemba Siyolo, Othandwayo Rangula kunye noMarlon Lawrence abasuka kwiDisability Revolution, kunye noNontsasa Ndalwentle ovela ku-#UniteBehind, nabo babe negalelo kweli nqaku.
Iimbono ezivakalisiweyo ayizizo ezo zeGroundUp.


