Sekuyiminyaka, uncediso-mali lubanjwa kwezona zikolo zihluphekayo zaseMpuma Koloni
11 May 2023 – Liezl Human Brief – SA
MPUMA KOLONI
Izikolo ngoku ziza kufumana i-R872.5-million elahlekileyo
- Sekuyiminyaka phantse isibini esithathwini senkxaso-mali yomfundi ngamnye engahlawulwanga kwizikolo ezingahlawulisi mali eMpuma Koloni lisebe lezemfundo lephondo.
- Amawakawaka ezikolo zephondo ezingahlawulisi mali aqhwaleliswe kukucuthwa kohlahlo lwabiwo-mali ukusukela ngo-2020, abazali nootishala begxalathelana ukufumana izinto ezisisiseko ezifana nephepha langasese nezinto zokubhala.
- Uninzi lweenqununu zezikolo belungazi ukuba lutshintshwa kakhulu lisebe.
- I-R872.5 yezigidi zeerandi kuhlahlo lwabiwo-mali olungekahlawulwa ngoku ithenjiswe ezikolweni emva kokuba iZiko leMithombo yezoMthetho ligrogrise ngokusa isebe lephondo enkundleni.
- Kusengumnqa ukuba yaya phi inkxaso-mali yeSebe leMfundo leMpuma Koloni, nokuba isebe lemfundo lakwazi njani ukuyifumana ngephanyazo imali yokuvala oku kusilela.
Ezona zikolo zithwaxwa yintlupheko eMpuma Koloni ziza kufumana imali eyongezelelweyo eyiR872.5-million yenkxaso-mali yabafundi emva kokuba iLegal Resources Centre eMakhanda ifumanise ukuba azifumani nkxaso-mali, ze yoyikisa iSebe lezeMfundo eMpuma Koloni (ECDOE) ngokuthi lithathelwe amanyathelo asemthethweni.
Ukulandela iingcebiso ezivela kwezinye iinqununu zezikolo, iLegal Resources Centre (LRC) yafumanisa ukuba izikolo ezingabizi zifizi zifumana ngaphantsi kwesiqingatha senkxaso-mali ebekumele ukuba ziyifumene kwisebe lephondo.
Ezi zikolo zingahlawulisi mali bezinelungelo lokufumana i-R1,602 ngomfundi ngamnye kulo nyaka-mali ngokweMimiselo neMigangatho yeSizwe emiselwe nguMphathiswa weMfundo esiSiseko, uAngie Motshekga.
Endaweni yoko, iSebe leMfundo leMpuma Koloni (ECDOE) labekela bucala umyinge wama-38% wenkxaso-mali epheleleyo, efikelela kuma-R608 ngomfundi ngamnye – i-R994 ngaphantsi komfundi ngamnye kunokufuneka ayifumane.
NgoMeyi kulo nyaka uphelileyo, i-LRC yaqala ukubuza imibuzo malunga nokuthotywa kwebhajethi, kodwa imbalelwano ephindaphindiweyo eya kwi-ECDOE iye yaphendulwa.
Igqwetha le-LRC uCecile van Schalkwyk uthe i-LRC emva koko yaqalisa uhambo lwelizwe lonke, ityelela izikolo ezingama-95 zasezidolophini nezisemaphandleni kuwo osithoba amaphondo. Baye bafumanisa ukuba uhlahlo lwabiwo-mali lukazwelonke lomfundi ngamnye alufikelelwa KwaZulu-Natal, eFreyistata ingakumbi eMpuma Koloni.
Okothusayo kukuba, akukho nanye kwiinqununu ebekudliwano-ndlebe kuzo kula maphondo amathathu angafumani nkxaso-mali – ngaphandle kwalawo aseMakhanda – ebenolwazi ngenkxaso-mali eyi-R1,602 ngomfundi ngamnye ebekwe nguMphathiswa uMotshekga, utshilo uvan Schalkwyk.
Uthe xa kubhengezwa uhlahlo lwabiwo-mali luka-2023/2024 ngoNovemba kulo nyaka uphelileyo, iLRC yathatha isigqibo malunga namanyathelo omthetho.
Isebenza ngokwemiyalelo yeMakhanda Circle of Unity kunye nezikolo ezithathu zaseMakhanda, iLRC yacebisa iECDOE ukuba ukuncitshiswa kohlahlo lwabiwo-mali kunyhashe amalungelo abafundi kwimfundo, isidima somntu kunye nokulingana, kwaye kucalula abantwana kweli phondo.
Ukanti ngoJanuwari, i-ECDOE yathumela imemorandam ezikolweni icebisa ukuba kucuthwe ibhajethi ngenxa yokunqongophala kwemali.
I-ECDOE emva koko yenza ujiko. Kwintlanganiso yeenqununu eGqeberha ngomhla wesi-3 kuTshazimpuzi, isebe labhengeza ukuba uhlahlo lwabiwo-mali oluhlaziyiweyo luza kuthunyelwa ezikolweni. Esi sigqibo saqinisekiswa ngomhla wama-21 kuTshazimpuzi yi-ECDOE kwaye kwabhengezwa ukuba i-R872.5 yezigidi eyongezelelweyo yenziwe yafumaneka.
Isixa sokuqala semali ka-2023/24 singena kwii-akhawunti zebhanki zesikolo kwiveki yokugqibela kaMeyi. Nakuba kunjalo, i-ECDOE sele isilele ukugcina isithembiso sokuhambisa iibhajethi ezihlaziyiweyo ezikolweni kwiveki ye-24-28 Apreli, nto leyo eyenza kube nzima ukuba izikolo zenze izicwangciso.
Inkxaso-mali ecalulayo
UVan Schalkwyk uthe isigqibo se-ECDOE siza kuzikhulula kwiimfuno ezikhawulezileyo zezikolo, kodwa uxhalabile “ukuqulunqwa kweMimiselo neMigangatho yeNkxaso-mali yeZikolo kuseyingxaki”.
Uthe imimiselo ivumela amasebe emfundo amaphondo ukuba aphambuke kusukelo olubekwe ngumphathiswa, “okuyila imodeli yenkxaso-mali engalinganiyo necalulayo, apho amanye amaphondo axhasa ngemali engaphantsi kwesixa ebesibekiwe”.
Oku kunxaxha kukhokelele ekubeni iMpuma Koloni ibe nenkxaso-mali engaphantsi kosukelo ebekujoliswe kulo kule minyaka mithathu idlulileyo, kwaye bekungekho siqinisekiso sohlahlo lwabiwo-mali ukuba alunakuphinda lwehliswe kwixesha elizayo.
“Inyani yeyokuba izithethe azihambisani nomgaqo-siseko ngokwendlela ezikuyo ngoku, kwaye iLRC iza kuqhubeka nokuphonononga iindlela zokucela umngeni kumalungiselelo avumele ukutenxa koko bekujoliswe kuko kwasekuqaleni.”
Akukho zimvo ezivela kwi-ECDOE
Kwiveki ephelileyo, isithethi seECDOE uMali Mtima khange afumaneke ngomnxeba, ivoicemail okanye kuWhatsApp.
Akukacaci ukuba kwakutheni ukuze i-ECDOE yabele i-38% yemali ekujoliswe kuyo yenkxaso-mali yezikolo ebimiselwe ngurhulumente kazwelonke kunyaka-mali ka-2023/24, apho yaya khona imali eyayijoliswe kuhlahlo lwabiwo-mali lwezikolo, okanye i-ECDOC yakwazi njani ukufumana i-R872.5-million yokudibanisa le mali. ukusilela.
Ukusukela ngo-2020, izikolo zaseMpuma Koloni zixhaswe ngenkxaso-mali engaphantsi kakhulu kwethagethi kuzwelonke yomfundi ngamnye. Ngo-2020, izikolo zacetyiswa ukuba ziza kufumana i-78% yebhajethi yazo ngenxa yobhubhani we-Covid-19. Uhlahlo lwabiwo-mali lwezikolo lwacuthwa kwakhona ngonyaka-mali ka-2021/2022, 2022/2023, nangonyaka-mali ka-2023/24.
Umthwalo wemali kubazali nootitshala
UBoniwe Tyota nobesakuba ngusihlalo wesikolo samabanga aphantsi iTantyi eMakhanda, uthe uhlahlo lwabiwo mali oluhlaziyiweyo luza kuthetha ukuba isikolo sizakufumana imali eqikelelwa kwi-R174,000 kunyaka-mali ka-2023/2024.
UTyota uthi isikolo besixhomekeke kwimali eyongezelelweyo evela kubazali ukuze siqhubeke. Nangona kunjalo, inqununu yaseTantyi Primary uPriscilla Glover uthe soze babhiyozele “de ibe imali echanekileyo ikwi-akhawunti yethu”.
Ukongeza, utshilo uGlover, imali eninzi eyabelwe isikolo ngasinye – yezixhobo zokuxhasa abafundi ezifana neencwadi zezifundo, izinto zokubhala, iincwadi zomsebenzi nee-akhawunti zikamasipala – ilawulwa ngurhulumente we-ECDOE kwaye ayingeni kwi-akhawunti yebhanki yesikolo.
Uthe imibhiyozo iphinde yacinywa kuba ulwabiwo lohlahlo lwabiwo-mali lomfundi ngamnye “sele lunzima nokuba sisixa esichanekileyo”.
“Iindleko ezithile zokuqhuba isikolo azikabalwa – umzekelo, iindleko zentlawulo enyanzelekileyo yomphicothi-zincwadi yonyaka emalunga nama-R5,000,” utshilo uGlover. “Uhlahlo lwabiwo-mali olusekwe kuzwelonke lwezikolo khange luhambelane nesantya sokukhula kwamaxabiso kule minyaka ilishumi idlulileyo.”
Uthe yena nabasebenzi bakhe bathenge izinto zesikolo – iipeni, amaphepha, iplastiki yokugquma iincwadi zokufunda, iipadi, izibambo zeengcango kunye nezinto zokucoca. Ngelo xesha, abazali bacelwa ukuba babonelele ngephepha elinye lephepha lokufotokopa nemiqulu emithathu yephepha langasese.
“Zizinye iintsapho kuphela ezinokwenza oko, kodwa umnikelo ngamnye ubaliwe.”
Ukungangqinelani kohlahlo lwabiwo-mali
Usihlalo webhodi elawula isikolo seNtsika Secondary School uXolisile Tyotha uthe ngenxa yeenzame zeLRC, uhlahlo lwabiwo-mali lwesi sikolo luza kuphinda-phindwe kabini, ukusuka kwi-R503,339 ukuya kwi-R1,3-million.
UXolisile uthe bekunzima ukucwangcisa ngendlela eyiyo xa izigqibo zohlahlo lwabiwo-mali zithathwa ngolu hlobo.
“Ngoku sele siyinyanga kunyaka-mali ka-2023/2024, kwaye kuye kwafuneka ukuba sigqibezele ucwangciso lwethu lwezemali. Ngoku sixelelwa ukuba siza kufumana uhlahlo lwabiwo-mali olutsha. Ngelixa sivuyela imali eninzi, iphazamisa ucwangciso lwethu nohlahlo lwabiwo-mali. I-ECDOE bekufanele ukuba isinike uhlahlo lwabiwo-mali oluchanekileyo kwasekuqaleni, hayi kuphela xa sasiqala ukubeka uxinzelelo lwezomthetho kubo,” utshilo.
Inqununu esandula ukuthatha umhlala-phantsi kaNtsika uMadeleine Schoeman uthe ukusukela ngo-2020 isikolo sakhe “sizame iindlela ezininzi kodwa singaphumeleli” ukulwela uhlahlo lwabiwo-mali lwezikolo phambi kokuba sibhenele kwi-LRC.
“Indlela amagosa ephondo ebelindele ngayo ukuba izikolo zihlale phantsi kwaye zamkele ukungalingani kuhlahlo lwabiwo-mali lwamaphepha ka-2023/4 ingaphaya kokuqonda kwam,” utshilo uSchoeman.


